Bρίσκεστε σε σελίδα άρθρου
Σχολή Τυφλών "Άγιος Βαρνάβας"
Λευκωσία, Κύπρος
 
 Άρθρο με τίτλο:
"Κοινωνική και Συναισθηματική Διάσταση της Ένταξης"

Από τους Δώρα Παπαγεωργίου και Γιώργο Βλάμη

Τα παιδιά με οπτική αναπηρία στην Κύπρο βάση του νόμου περί Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης του 1999-2000 έχουν το δικαίωμα να φοιτούν στο σχολείο της γειτονιάς τους.

Στο παρόν στάδιο και ενόψει αυτής της πρόνοιας της νομοθεσίας, η πλειονότητα των παιδιών με οπτική αναπηρία φοιτούν στα συνηθισμένα σχολεία.

Η Σχολή Τυφλών βάση της νομοθεσίας και με το εξειδικευμένο προσωπικό το οποίο διαθέτει είναι το μόνο εκπαιδευτικό κέντρο στην Κύπρο, το οποίο έχει την αρμοδιότητα και την εμπειρογνωμοσύνη για τη στήριξη των παιδιών αυτών.

Ως υποστηρικτικό κέντρο η Σχολή Τυφλών προσπαθεί να στηρίξει και να ανταποκριθεί στη κάλυψη των αναγκών των παιδιών με οπτική αναπηρία τα οποία φοιτούν στα συνηθισμένα σχολεία. Όταν αναφερόμαστε στις ανάγκες δεν εννοούμε μόνο τις εκπαιδευτικές αλλά και κοινωνικό-συναισθηματικές.

Ο κοινωνικό-συναισθηματικός τομέας ανάπτυξης ενός παιδιού είναι εξίσου σημαντικός όπως οι άλλοι τομείς της ανάπτυξης του. Η τυχόν παραγνώρισή του τομέα αυτού, μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες και αλυσιδωτές επιπτώσεις στην ανάπτυξη του παιδιού ( Andre and Lelord 1999 ).

Η ανάπτυξη ενός παιδιού με οπτική αναπηρία όπως και κάθε παιδιού επηρεάζεται από κάποιους παράγοντες. Στην παρουσίασή μας αυτή θα σταθούμε στους διάφορους παράγοντες δίνοντας έμφαση σε αυτούς που έχουν σχέση με το σχολικό περιβάλλον..

Ο πρώτος σημαντικός παράγοντας στην κοινωνικό-συναισθηματική ανάπτυξη του κάθε παιδιού είναι η οικογένεια. Οι πρώτες σχέσεις του σχέσεις με την οικογένειά του ( γονείς, αδέλφια, ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον) είναι καθοριστικός σταθμός στην όλη του ανάπτυξη.

Αναφερόμαστε στην ανάπτυξη κάθε παιδιού γιατί οι νέες επιστημονικές προσεγγίσεις γύρω από το θέμα «ανάπτυξη» στα παιδιά με οπτική αναπηρία, υποστηρίζουν ότι αυτή ακολουθεί τα ίδια στάδια ανάπτυξης όπως σε κάθε άλλο παιδί ( Warren, 1994 ).

Η οπτική αναπηρία αποκτά την ανάλογη βαρύτητα και γίνεται σημαντικός παράγοντας στην ανάπτυξη ενός παιδιού μέσα από τις σχέσεις του παιδιού με την οικογένειά του και πως αυτή βιώνει και χειρίζεται το όλο θέμα.

Βέβαια θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε την αναγκαιότητα δημιουργίας υποστηρικτικού δικτύου ( Τσιάντης, 2001) γύρω από την οικογένεια ΄και ιδιαίτερα τους γονείς ώστε αυτοί αφενός να μπορέσουν να χειριστούν τα έντονα και αντικρουόμενα συναισθήματά τους( αυτοτιμωρία, φόβος, ενοχή, ντροπή) τα οποία δημιουργούνται ως προς την οπτική αδυναμία του παιδιού τους, και αφετέρου να μπορέσουν να ανταποκριθούν στις ανάγκες του παιδιού τους.

Μερικές από τις πρώιμες ενδείξεις της κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης ενός βρέφους είναι οι πρώτοι του δεσμοί ή η «προσκόλληση».Η Fraiberg (1997) αναφέρει ότι ένα κύριο χαρακτηριστικό της προσκόλλησης είναι το χαμόγελο. Η έλλειψη βλεμματικής επαφής, η μη ανταπόκριση στο χαμόγελο της μητέρας ή η διαφορετική ανταπόκριση από μέρους του παιδιού πιθανότατα να μεταφραστούν από τους γονείς αρνητικά και να οδηγήσουν στην απόρριψη του παιδιού.

Τόσο ο Vygotsky (1993) όσο και ο Warren (1994) τονίζουν τη σημαντικότητα του κοινωνικού περιβάλλοντος, και τη σχέση του παιδιού –ενήλικα για την ανάπτυξη των ανώτερων ικανοτήτων του. Οι πρώτες σχέσεις του παιδιού με την οικογένειά του και οι στάσεις των γονιών του έχουν μια μεγάλη επιρροή στο κτίσιμο της αυτοεικόνας του.

Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας είναι το ίδιο το παιδί. Η φύση της αναπηρίας, η σοβαρότητα αυτής καθώς επίσης η εξέλιξη της είναι στοιχεία του παράγοντα «παιδί» στα οποία δεν μπορεί να παρέμβουν εξωτερικοί παράγοντες. Οι δεξιότητες όμως, τις οποίες μπορεί να αποκτήσει ένα παιδί με οπτική αναπηρία μέσα από τις γνώσεις και τις εμπειρίες που του προσφέρει το περιβάλλον, είναι στοιχεία μεταβλητά και εξαρτώνται από την αλληλεπίδραση αυτών των παιδιών με το περιβάλλον τους.

Ο κοινωνικός περίγυρος ενός παιδιού με προβλήματα όρασης πέρα από την οικογένεια είναι το σχολείο. Το σχολείο είναι προέκταση της οικογένειας και έχει σημαντική επίδραση στην κοινωνικό-συναισθηματική ανάπτυξή του.

Ο δάσκαλος της τάξης είναι αυτός που καλείται να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην πετυχεμένη μετάβαση του παιδιού από το σπίτι στο σχολείο. Όπως αναφέρει ο Koening (2000), ο δάσκαλος της τάξης είναι ένας σημαντικός παράγοντας για την πετυχεμένη ένταξη ενός παιδιού με οπτική αναπηρία στο συνηθισμένο σχολείο. Αυτός είναι που έχει τη βασική ευθύνη για την κάλυψη τόσων των εκπαιδευτικών όσο των κοινωνικό-συναισθηματικών αναγκών του παιδιού.

Η στάση του δασκάλου έναντι στο παιδί , ο τρόπος χειρισμού των διάφορων καταστάσεων, η σχέση που θα κτίσει μαζί του, γίνονται παράδειγμα προς μίμηση από το υπόλοιπο σχολικό περιβάλλον (άλλους δασκάλους, μαθητές, άλλο προσωπικό).

Ένας βασικός παράγοντας διαμόρφωσης της στάσης του δασκάλου είναι η ανάλογη διαχείριση των δικών του συναισθημάτων. Πόσο καλά νιώθει ο ίδιος με τον εαυτό του και πόσο ο ίδιος είναι έτοιμος για μια διαδικασία αναγνώρισης, επεξεργασίας και συμφιλίωσης των δικών του στάσεων και σκέψεων προς την ίδια την αναπηρία του παιδιού.

Αυτό που ζητείται ουσιαστικά από τον δάσκαλο της τάξης και γενικά από το σχολικό περιβάλλον είναι η μετάβαση από τον παλιό τρόπο σκέψης στον πιο σύγχρονο. Ο παλιός τρόπος σκέψης βασίζεται στο «φιλανθρωπικό μοντέλο» με κύρια χαρακτηριστικά τον οίκτο, την βοήθεια, και την καλλιέργεια του «εμείς» και «αυτός με το πρόβλημα». Ο σύγχρονος τρόπος σκέψης βασίζεται στο «ανθρωποκεντρικό μοντέλο».

Το «ανθρωποκεντρικό μοντέλο» έχει σαν κύριο άξονα τον ίδιο τον άνθρωπο, στον οποίο αναγνωρίζει ότι έχει το δυναμικό το οποίο με την βοήθεια του περιβάλλοντος μπορεί να διοχετευτεί σε γνώσεις, εμπειρίες, δεξιότητες.

Αναγνωρίζοντας το σημαντικό ρόλο του δασκάλου στη πετυχεμένη φοίτηση ενός παιδιού με οπτική αναπηρία στο συνηθισμένο σχολείο, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει στην προσπάθειά του αυτή.

Όταν δουλεύουμε με παιδιά με προβλήματα όρασης πρέπει να γνωρίζουμε ότι δεν δουλεύουμε μόνοι μας (Mason, 1997) . Απαιτείται συνεχής και σταθερή συνεργασία μεταξύ όλων των εμπλεκομένων. Στήριξη και επιμόρφωση του δασκάλου της τάξης, θα βοηθήσουν να έχουμε καλύτερα αποτελέσματα στην προσπάθειά μας.

Κάποια ενδεικτικά σημεία τα οποία μπορούν να δουλευτούν από τον δάσκαλο και να βοηθήσουν στη δημιουργία ενός θετικού υποστηρικτικού ιστού για το παιδί με οπτική αναπηρία μέσα στο σχολικό περιβάλλον είναι:

  • Τρόπος που εκφραζόμαστε
  • Λέξεις που χρησιμοποιούμε
  • Τρόπος που παροτρύνουμε τα άλλα παιδιά
  • Τρόπος που συνοδεύουμε
  • Τρόπος που ρωτούμε αν χρειάζεται βοήθεια
  • Περιγράφουμε
  • Απευθυνόμαστε με το όνομα
  • Συστηνόμαστε/ Συστήνουμε

Δουλεύοντας στην ένταξη αυτών των παιδιών ένας από τους κύριους στόχους μας είναι η κοινωνική αλληλεπίδραση τους με τους συμμαθητές του. Οι σχέσεις που δημιουργούνται μέσα από αυτή την αλληλεπίδραση βοηθούν στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης και θωρακίζουν την αυτοεικόνα των παιδιών.

Σύμφωνα με τους Bottroff and Lacyford (1994), η έλλειψη ή οι δυσκολίες στην ανάπτυξη σχέσεων με συμμαθητές τις οποίες μπορεί να έχει ένα παιδί , θα έχουν μακροπρόθεσμα σημαντικό κόστος στην ψυχοσυναισθηματική του ανάπτυξη.

Πολλές μελέτες διεθνώς έχουν δείξει ότι πολλά παιδιά με οπτική αναπηρία τα οποία φοιτούν σε συνηθισμένα σχολεία συχνά τυγχάνουν φτωχής αποδοχής ή και απόρριψης από τους συμμαθητές τους ( Kelley and Gale, 1998 ).

Από την προσωπική μας εμπειρία διαπιστώνουμε ότι πολλά από αυτά έχουν φτωχές σχέσεις με τους συμμαθητές τους ή είναι απομονωμένα. Στην ερώτησή μας «έχεις φίλους στο σχολείο?» η πιο συχνή απάντηση είναι «Ναι». Στην ερώτησή μας «Ποιοι είναι οι φίλοι σου?» η συνηθισμένη απάντηση είναι «Όλοι είναι φίλοι μου».

Εντάσσοντας ένα παιδί στο σχολείο έχουμε την πεποίθηση ότι αυτό από μόνο του είναι αρκετό στην δημιουργία θετικών αλληλεπιδράσεων και σχέσεων με τους συμμαθητές του. Έχοντας ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα το οποίο επικεντρώνεται στην απόκτηση γνώσεων και το οποίο παραγνωρίζει την ψυχοσυναισθηματική υπόσταση των παιδιών φαίνεται να ευκολύνει την ανάπτυξη τέτοιων δυσκολιών.

Oπως υποστηρίζουν οι Kekelis and Sacks (1992), τα παιδιά με οπτική αναπηρία έχουν περισσότερες πιθανότητες να απομονωθούν όταν οι στόχοι του σχολικού προγράμματος είναι γνωσιοκεντρικοί και δεν δίνουν την απαιτούμενη προσοχή στην απόκτηση και ανάπτυξη ανάλογων κοινωνικών δεξιοτήτων.

Η τυχαία ανάπτυξη θετικών αλληλεπιδράσεων και σχέσεων μεταξύ ενταγμένων παιδιών και συμμαθητών τους είναι απομακρυσμένη. Ο σχεδιασμός παρεμβατικών προγραμμάτων με στόχο την ενθάρρυνση των παιδιών για ανάπτυξη ουσιαστικής αλληλεπίδρασης μεταξύ τους είναι αναγκαία.

Ενόψει των πιο πάνω φαίνεται ότι το περιβάλλον (οικογένεια, σχολείο) είναι καθοριστικός παράγοντας στην κοινωνικό-συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού με οπτική αναπηρία. Η στάση που αυτό θα έχει απέναντι στην οπτική αναπηρία, η έγκαιρη παρέμβαση και στήριξη προς την οικογένεια, η στήριξη του δασκάλου της τάξης, ο σωστός εκπαιδευτικός προγραμματισμός ο οποίος θα καλύπτει όλες τις ανάγκες των παιδιών και θα βοηθά στην κοινωνική αλληλεπίδραση μεταξύ τους, είναι παράγοντες οι οποίοι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στην εκπαίδευση και ένταξη παιδιών με οπτική αναπηρία.

 Η δική μας παρέμβαση:

Στη συνέχεια σας παρουσιάζουμε σε γενικές γραμμές την δική μας παρέμβαση στο τομέα της κοινωνικό-συναισθηματικής ανάπτυξης των παιδιών με οπτική αναπηρία στην ένταξη. Αυτή η παρέμβαση κτίζεται και εξελίσσεται μέσα από τις ανάγκες του χώρου εργασίας μας, την εμπειρία μας και τη συνεργασίά μας με το Πανεπιστήμιο του Birmingham.

Η παρέμβαση αυτή έχει σαν βασικούς άξονες το ίδιο το παιδί ( λαμβάνοντας υπόψη την διαφορετικότητα του καθενός), την ομάδα μέσα στην οποία είναι ενταγμένο (συμμαθητές), τον δάσκαλο (ως βασικός συνεργάτης) και την οικογένεια (ως το βασικό πλαίσιο όπου ανήκει το παιδί).

Στην προσπάθειά μας αυτή δημιουργήσαμε ένα υποστηρικτικό πρόγραμμα, το οποίο ονομάσαμε «Ουράνιο Τόξο». Είναι ένα πρόγραμμα το οποίο βασίζεται σε βιωματική-ομαδοκεντρική προσέγγιση. Είναι βασική μας πεποίθηση ότι ένα άτομο γίνεται ουσιαστικά κοινωνικό όταν υπάρχει αλληλεπίδραση με τους άλλους και όχι απλή συνύπαρξη. Έτσι κτίσαμε ένα πρόγραμμα το οποίο βοηθά στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ενεργητικής συνύπαρξης, αμοιβαίας αποδοχής και επικοινωνίας με τους άλλους.

Η όλη προσέγγιση επιτρέπει στο κάθε μέλος της ομάδας να διατηρεί την ατομικότητά του και παράλληλα, γνωρίζοντας καλύτερα τον εαυτό του , να μπορεί να λειτουργεί αποτελεσματικά ως μέλος μιας ομάδας.

Το πρόγραμμα αυτό περιλαμβάνει διάφορες δραστηριότητες οι οποίες βοηθούν στη συναισθηματική εκτίμηση της ομάδας, στην έκφραση συναισθημάτων, στην καλλιέργεια στάσεων και δεξιοτήτων, πάντοτε με κέντρο το σεβασμό στην ανθρώπινη υπόσταση . Η εφαρμογή του προγράμματος σε μια ομάδα (τάξη) γίνεται μέσα σε συγκεκριμένα χρονικά πλαίσια και οι δραστηριότητες διαφοροποιούνται ανάλογα με τις ανάγκες της ομάδας.

Το ίδιο το πρόγραμμα από μόνο του δεν οδηγεί στην εξάλειψη των δυσκολιών που υπάρχουν σε μια τάξη. Μπορεί όμως να οδηγήσει σε αλλαγή στάσεων, σκέψεων και χειρισμών που επικρατούν στη σχολική μονάδα. Μπορεί να βοηθήσει τον δάσκαλο της τάξης να αποκτήσει εφόδια , να τον ενθαρρύνει να χειρίζεται την τάξη του σαν ομάδα. Μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά της τάξης να προβληματιστούν και να τους δείξει με βιωματικό-εμπειρικό τρόπο ότι έχουν επιλογή στη στάση τους: την επιλογή του αυτοσεβασμού, του αλληλοσεβασμού και της θετικής συνύπαρξης.

Επιστροφή


Valid HTML 4.01! Valid CSS! Level AA conformance icon, W3C-WAI Web Content Accessibility Guidelines 1.0
Τελευταία ενημέρωση: 13 Ιουνίου, 2005
© Τμήμα Πληροφορικής Σχολής Τυφλών